झुंझार न्यूज | विशेष लेख

महाराष्ट्राच्या पुरोगामी, आंबेडकरी आणि सामाजिक-राजकीय क्षेत्रात अभ्यासू, सुसंस्कृत, निर्भीड आणि संघर्षशील नेतृत्व म्हणून आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे नाव म्हणजे **उत्कर्षा प्रेमानंद रूपवते.** सामाजिक बांधिलकी, संविधाननिष्ठ विचार, महिलांच्या हक्कांसाठीची भूमिका आणि शोषित-वंचितांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवण्याची जिद्द या गुणांमुळे त्यांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात आपला वेगळा ठसा उमटवला आहे. आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या प्रेरणादायी सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय प्रवासाचा घेतलेला हा विशेष आढावा.

वैचारिक वारशातून घडलेले नेतृत्व

उत्कर्षा रूपवते यांना समाजसेवा, पुरोगामी विचार आणि आंबेडकरी चळवळीचा वारसा घरातूनच लाभला. ज्येष्ठ नेते दादासाहेब रूपवते यांच्या सार्वजनिक जीवनातील योगदानाचा तसेच मातुल घराण्यातील राजकीय आणि वैचारिक परंपरेचा त्यांच्या जडणघडणीवर प्रभाव पडला.

त्यांचे वडील प्रेमानंद रूपवते हे आंबेडकरी चळवळीतील अभ्यासू नेते आणि वैचारिक दिशादर्शक म्हणून परिचित होते. समता, बंधुता, सामाजिक न्याय आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा प्रसार यासाठी त्यांनी आपले जीवन समर्पित केले. वडिलांकडून मिळालेला हा वैचारिक वारसा उत्कर्षा रूपवते यांच्या सामाजिक कार्याला दिशा देणारा ठरला.

मात्र, केवळ राजकीय आणि कौटुंबिक वारशावर अवलंबून न राहता स्वतःच्या कर्तृत्वातून ओळख निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. संघर्ष, अभ्यास आणि प्रत्यक्ष सामाजिक कामाच्या माध्यमातून त्यांनी आपली वाटचाल सुरू ठेवली.

उच्च शिक्षणातून सामाजिक प्रश्नांची जाण

उत्कर्षा रूपवते यांनी मुंबईतील नामांकित सेंट झेवियर्स महाविद्यालयातून समाजशास्त्र विषयात पदवीचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस (TISS) या प्रतिष्ठित संस्थेतून समाजकार्य विषयातील पदव्युत्तर पदवी संपादन केली.

समाजशास्त्र आणि समाजकार्याच्या अभ्यासामुळे सामाजिक विषमता, महिलांचे प्रश्न, वंचित घटकांचे अधिकार आणि ग्रामीण विकास यांकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी अधिक व्यापक झाली. सामाजिक प्रश्नांची केवळ चर्चा करण्यापेक्षा त्यांच्या मुळाशी जाऊन उपाय शोधण्याची भूमिका त्यांच्या कार्यातून दिसून येते.

 युवक काँग्रेसपासून राज्यस्तरीय राजकारणापर्यंत

सन २०११ मध्ये भारतीय युवक काँग्रेसच्या माध्यमातून उत्कर्षा रूपवते यांच्या राजकीय प्रवासाला सुरुवात झाली. शिर्डी लोकसभा युवक काँग्रेसच्या उपाध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळताना त्यांनी युवकांशी संवाद साधला आणि संघटनात्मक कामाचा अनुभव मिळवला.

पुढे महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीच्या सरचिटणीस आणि मुख्य प्रवक्त्या म्हणून त्यांनी पक्षाची भूमिका जनतेसमोर मांडण्याची जबाबदारी पार पाडली. अभ्यासपूर्ण मांडणी, स्पष्ट विचार आणि राजकीय विषयांवरील ठाम भूमिका यांमुळे त्या राज्यस्तरावर चर्चेत आल्या.

सन २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी शिर्डी लोकसभा मतदारसंघातून वंचित बहुजन आघाडीच्या उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली. या माध्यमातून त्यांनी आंबेडकरी विचार, बहुजन समाजाचे प्रश्न आणि वंचित घटकांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा राजकीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांचा हा प्रवास राजकारणाकडे केवळ सत्तेचे साधन म्हणून न पाहता सामाजिक प्रश्नांना व्यासपीठ मिळवून देण्याचे माध्यम म्हणून पाहणाऱ्या नेतृत्वाची ओळख करून देतो.

महिलांच्या हक्कांसाठी संवेदनशील आणि ठाम भूमिका

महिलांचे अधिकार, सुरक्षितता, सन्मान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा हे उत्कर्षा रूपवते यांच्या कार्यातील महत्त्वाचे विषय राहिले आहेत. महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाच्या सदस्य म्हणून काम करताना महिलांवरील अन्याय, कौटुंबिक हिंसाचार आणि महिलांच्या कायदेशीर अधिकारांशी संबंधित प्रश्नांवर काम करण्याची संधी त्यांना मिळाली.

महिलांना न्याय मिळवून देण्यासाठी केवळ कायद्यांची माहिती पुरेशी नसते, तर त्यांना मानसिक आधार, योग्य मार्गदर्शन आणि संस्थात्मक मदत मिळणेही आवश्यक असते. या जाणिवेतून त्यांनी महिलांच्या प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहिले.

महिलांनी स्वतःच्या अधिकारांबाबत जागरूक व्हावे, अन्यायाविरोधात आवाज उठवावा आणि सामाजिक तसेच राजकीय क्षेत्रात आत्मविश्वासाने पुढे यावे, हा त्यांच्या कार्यामागील महत्त्वाचा दृष्टिकोन आहे.

सामाजिक कार्याचा प्रत्यक्ष अनुभव

उत्कर्षा रूपवते यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे समाजातील दुर्लक्षित घटकांशी जोडलेले प्रत्यक्ष काम.

टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेसमधील शिक्षणानंतर त्यांनी ठाणे येथील कळवा रुग्णालयातील ‘आरोही समुपदेशन केंद्रा’त एचआयव्हीग्रस्त व्यक्ती आणि महिलांसाठी समुपदेशक म्हणून काम केले. या कार्यातून आरोग्यविषयक आव्हानांना सामोरे जाणाऱ्या व्यक्तींना मानसिक आधार देणे, सामाजिक भेदभावाचा सामना करण्यासाठी मदत करणे आणि सन्मानाने जगण्याचा अधिकार अधोरेखित करणे यांचा अनुभव त्यांना मिळाला.

तसेच, गडचिरोलीतील ‘शोध’ प्रकल्पांतर्गत आदिवासी महिलांच्या आरोग्याशी संबंधित कामातही त्यांनी सहभाग घेतला. ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील महिलांच्या आरोग्याचे प्रश्न, उपलब्ध सुविधांची मर्यादा आणि जागृतीची गरज यांची जाणीव या कामातून अधिक दृढ झाली.

त्यांच्या या अनुभवातून सामाजिक कार्य म्हणजे केवळ व्यासपीठावरील भाषण नव्हे, तर गरजू व्यक्तींच्या अडचणी समजून घेऊन त्यांच्या सोबत उभे राहणे, ही भूमिका स्पष्ट होते.

महिला लोकप्रतिनिधींच्या सक्षमीकरणासाठी प्रयत्न

पंचायतराज व्यवस्थेतून निवडून आलेल्या महिला प्रतिनिधींना राजकीय आणि प्रशासकीय कामकाजाची योग्य माहिती मिळणे आवश्यक आहे. स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढत असला, तरी निर्णयप्रक्रियेत त्यांना प्रभावी भूमिका बजावता यावी, यासाठी प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शनाची गरज असते.

या पार्श्वभूमीवर महिला लोकप्रतिनिधींना सक्षम करण्यासाठी प्रशिक्षण शिबिरे आणि प्रबोधनपर उपक्रम राबविण्याच्या कामात उत्कर्षा रूपवते यांनी योगदान दिले. महिला प्रतिनिधींनी आपल्या अधिकारांची जाणीव ठेवून स्थानिक विकासाच्या निर्णयांमध्ये सक्रिय सहभाग घ्यावा, हा या प्रयत्नांमागील महत्त्वाचा उद्देश आहे.

महिलांचे सक्षमीकरण म्हणजे केवळ त्यांना संधी उपलब्ध करून देणे नव्हे, तर त्या संधींचा प्रभावी वापर करता येईल, अशी क्षमता निर्माण करणे होय. हीच भूमिका त्यांच्या सामाजिक कार्यातून अधोरेखित होते.

 शैक्षणिक आणि सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून योगदान

सामाजिक परिवर्तनाची प्रक्रिया अधिक व्यापक करण्यासाठी शिक्षण आणि संस्थात्मक कार्य महत्त्वाचे असते. बहुजन शिक्षण संघ, बाळ कल्याणी आणि दादासाहेब रूपवते फाऊंडेशन यांसारख्या संस्थांच्या माध्यमातून शैक्षणिक संधी, विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुविधा, बालविकास आणि महिलांच्या कल्याणाशी संबंधित उपक्रमांना चालना देण्याच्या कार्याशी उत्कर्षा रूपवते जोडलेल्या आहेत.

शिक्षण हे सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे. आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागे राहिलेल्या घटकांना शिक्षणाच्या माध्यमातून सक्षम बनवणे, विद्यार्थ्यांना पुढे जाण्याची संधी उपलब्ध करून देणे आणि समाजात समतेची भावना रुजवणे यासाठी अशा संस्थांची भूमिका महत्त्वाची ठरते.

 संविधाननिष्ठ विचार आणि संघर्षाची भूमिका

उत्कर्षा रूपवते यांच्या सार्वजनिक जीवनातील वाटचालीत संविधानात्मक मूल्ये, सामाजिक न्याय आणि वंचित घटकांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. राजकीय क्षेत्रात वेगवेगळी आव्हाने येत असताना स्वतःची वैचारिक भूमिका कायम ठेवणे आणि लोकांच्या प्रश्नांवर सातत्याने बोलत राहणे, यासाठी जिद्द आणि चिकाटी आवश्यक असते.

प्रेमानंद रूपवते यांच्याकडून मिळालेला आंबेडकरी विचारांचा वारसा पुढे नेत सामाजिक समता, बंधुता आणि लोकशाही मूल्यांची जपणूक करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. समाजातील दुर्लक्षित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी शिक्षण, संघटन आणि जागृती या माध्यमांचे महत्त्व त्यांच्या कार्यातून अधोरेखित होते.

त्यांच्या प्रवासात राजकीय अनुभव, शैक्षणिक प्रगल्भता आणि प्रत्यक्ष सामाजिक काम या तिन्हींचा संगम दिसून येतो. त्यामुळे त्यांची ओळख केवळ एका राजक