माणसाच्या जीवनातील दुधाचे महत्त्व अमुल्य : मा . रणजितसिंह देशमुख

 १ जून म्हणजे जागतिक दुग्ध दिन !

संगमनेर : झुंजार न्यूज 

दरवर्षी 1 जून रोजी दुधाच्या महत्त्वाविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी जागतिक दूध दिन साजरा केला जातो. भारतासह कोलंबिया, मलेशिया, जर्मनी, रोमानिया, युनायटेड स्टेट्स आणि संयुक्त अरब अमिराती यासह अनेक देशांमध्ये तो साजरा केला जातो. दुधाचे पौष्टिक मूल्य, त्याचे उत्पादन आणि त्याचे महत्त्व याविषयी जगभरात जनजागृती करणे हे खरे दुग्ध दिन साजरा करण्यामागचे उद्दिष्ट्य आहे. 2001 पासून दरवर्षी 1 जून हा दिवस जागतिक दूध दिन म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेने (FAO) दोन दशकांपूर्वी दुग्ध उद्योगाकडे लक्ष वेधण्यासाठी एक मोहीम सुरू केली आणि आपल्या जीवनात दुधाचे महत्त्व पटवून दिले. यादिवशी दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांच्या फायद्यांचा जगभरात प्रचार केला जातो.
जागतिक दूध दिन कसा साजरा केला जातो?

जागतिक दूध दिनानिमित्त लोकांना दुधापासून मिळणाऱ्या पोषक तत्वांची योग्य माहिती व कल्पना दिली जाते. जागतिक दूध दिन साजरा करण्यासाठी, लोक त्यांचे दूध आणि दूध उद्योग जगभर पसरवतात. तो आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय स्तरावर साजरा केला जातो. याचा उपयोग लोकांना अनेक अन्न उत्पादने तसेच द्रव उत्पादने देण्यासाठी केला जातो. हा दिवस अनेक देशांमध्ये लोकांच्या ज्ञानासाठी आयोजित केलेल्या अनेक कार्यक्रमांसह साजरा केला जातो. लोकांना दुधाबद्दल शिक्षित करण्यासाठी ते सर्व देशांमध्ये होत आहेत. अनेक भागात दूध शिबिरांतून मोफत वाटप करून लहान मुलांना मोफत दुग्धजन्य पदार्थ दिले जातात. अनेक महाविद्यालये, शाळा, विद्यापीठे आणि इतर शैक्षणिक संस्था प्रश्नमंजुषा, चर्चा, निबंध लेखन, क्रीडा उपक्रम आणि इतर अनेक उपक्रम आयोजित करतात. कॅल्शियम, व्हिटॅमिन ए, व्हिटॅमिन डी, व्हिटॅमिन बी 12, लोह, आयोडीन, मॅग्नेशियम, जस्त, दुधात फॉस्फरस, फोलेट, प्रथिने, पोटॅशियम, बरेच काही. लोकांना भरपूर प्रथिने, अमीनो ऍसिड प्रदान करून, हा आहार जलद ऊर्जा प्रदान करतो. हे लोकांसाठी जागतिक अन्न मानले जाते. बातम्या आणि अनेक ऑनलाइन वेबसाइट्सच्या माध्यमातून दुधाचे महत्त्व जगभर पसरवले जाते.

जागतिक दूध दिनाचे उद्दिष्ट

जागतिक दूध दिनामागील मुख्य उद्देश म्हणजे माणसाच्या जीवनातील दुधाचे महत्त्व लोकांना जागृत करणे हा आहे. बाळाच्या जन्मानंतर आणि कदाचित त्याच्या उर्वरित आयुष्यासाठी दूध हे पहिले अन्न आहे. खरं तर, जगात जन्माला आलेल्या कोणत्याही सजीवासाठी ते पहिले अन्न आहे. त्यामुळे ते खूप महत्वाचे आहे. दुधामध्ये मानवी शरीराला आवश्यक असलेली सर्व पोषक तत्वे असतात. दुग्धव्यवसाय शाश्वतता, आर्थिक वाढ, पोषण आणि उपजीविकेत योगदान देते. म्हणून, जागतिक दूध दिन हा वार्षिक कार्यक्रम आहे जिथे विविध देश लोकांना दुधाच्या वापराचे महत्त्व शिकवत आहेत. दुधामध्ये अनेक पोषक तत्व असतात जे शरीराच्या विकासासाठी आवश्यक असतात. तसेच हाडे मजबूत होतात. हे स्मरणशक्ती वाढवण्यासाठी देखील चांगले आहे.दूध हे नेहमीच आरोग्यदायी पेय आहे कारण त्यात पोषक तत्वांचे प्रमाण जास्त असते. जगातील दूध आणि दूध उत्पादन उद्योगांशी संबंधित क्रियाकलापांची जाहिरात करण्यासाठी दरवर्षी जागतिक दूध दिन साजरा केला जातो.

दूध हा आपल्या दैनंदिन आहाराचा एक आवश्यक भाग आहे. दुधात इतके गुण आहेत की त्याला पांढरे सोने असेही म्हणतात. गाईच्या दुधात 87% पाणी आणि 13% घन पदार्थ असतात. घन पदार्थांमध्ये प्रथिने, कर्बोदके, पाण्यात विरघळणारे जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांचा समावेश होतो. पोषक तत्वांनी भरलेले हे आरोग्यदायी पेयांपैकी एक आहे ज्यामुळे ते निसर्गाचे अद्वितीय सुपरफूड बनते. सुमारे 150 दशलक्ष कुटुंबे दूध उत्पादनात गुंतलेली आहेत. विकसनशील देशांमधील बहुतेक दूध लहान शेतकरी तयार करतात आणि हे दूध उत्पादन घरगुती उपजीविका, अन्न सुरक्षा आणि पोषण यासाठी योगदान देते. छोट्या उत्पादकांच्या उत्पन्नाचे ते एकमेव साधन आहे.

दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांशी संबंधित काही इतर तथ्ये
गेल्या तीन दशकात जगात दुधाचे उत्पादन 59 % वाढले आहे. 1988 मध्ये उत्पादन 530 दशलक्ष टन होते आणि 2018 मध्ये 843 दशलक्ष टन झाले.
भारत हा जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश असून जागतिक उत्पादनात 22 टक्के वाटा आहे. त्यानंतर अमेरिका, चीन, पाकिस्तान आणि ब्राझीलचा क्रमांक लागतो. 1970 पासून दूध उत्पादनाचा सर्वाधिक विस्तार दक्षिण आशियातील देशांमध्ये झाला. जे विकसनशील देशांमध्ये दूध उत्पादन वाढीचे मुख्य स्त्रोत आहे.

आफ्रिकेतील दूध उत्पादन विकसनशील देशांच्या तुलनेत खूपच कमी वेगाने वाढत आहे, मुख्यतः गरिबी आणि हवामान बदलामुळे. चीन, इटली, रशिया, मेक्सिको, अल्जेरिया आणि इंडोनेशिया या देशांमध्ये सर्वाधिक दुधाचा तुटवडा आहे. गायीचे दूध हे जगभरात सर्वाधिक वापरले जाणारे दूध आहे. आरोग्यासाठी असे मानले जाते की गाईचे दूध इतर प्रकारच्या दुधापेक्षा चांगले असते.
जगभरातील अनेक शेतकऱ्यांसाठी दुग्धजन्य पदार्थ हे उत्पन्नाचे मौल्यवान स्त्रोत आहेत.

जगातील अनेक देशांच्या संस्कृतीचा आणि इतिहासाचा दूध हा महत्त्वाचा भाग आहे.

दुग्ध विकास क्षेत्राचं खरं नेतृत्व महिलांकडे
देशाच्या अर्थव्यवस्थेत दुग्ध व्यवसायाचे मोठे योगदान आहे. दूध उत्पादनात भारताचा जगात पहिला क्रमांक लागतो. जागतिक दूध उत्पादनात भारताचे योगदान हे 24 टक्के आहे. भारतातील दुग्ध सहकार हा जगातील एकमेव म्हणता येईल असा आहे. हा व्यवसाय गरीब देशांसाठी उद्योगांचे एक आदर्श उदाहरण ठरु शकेल. भारताच्या दुग्ध विकास क्षेत्राचे खरे नेतृत्व महिलाच करत आहेत. कारण दुग्ध विकासात महिलांचे 70 टक्के प्रतिनिधित्व आहे.
भारतातील सर्वात जास्त दूध उत्पादक करणारे राज्य म्हणून उत्तर प्रदेश आणि राजस्थानकडे पाहिले जाते. भारतात उत्तर प्रदेश हे राज्य दूध उत्पादनात पहिल्या क्रमांकावर आहे. तर राजस्थान दूध उत्पादनात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. नॅशनल डेअरी डेव्हलपमेंट बोर्डाने याबाबतची माहिती प्रकाशित केली होती. राजस्थाननंतर दूध उत्पादनात मध्य प्रदेश तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. गुजरात चौथ्या क्रमांकावर तर आंध्र प्रदेश पाचवा क्रमांक आणि पंजाब दूध उत्पादनात सहाव्या क्रमांकावर असल्याची माहिती नॅशनल डेअरी डेव्हलपमेंट बोर्डाने दिली आहे.

जागतिक स्तरावर प्रशंसनीय श्वेतक्रांतीमुळे भारत जगातील सर्वात मोठा दूध उत्पादक देश बनला. परंतु भारतीय दुधाची आंतरराष्ट्रीय खाद्य गुणवत्ता तुलनेने कमी आहे. भारतातील डेअरी क्षेत्रावर लहान दूध उत्पादकांचे वर्चस्व आहे जे देशभरातील १.९० लाख डेअरी सहकारी संस्थांना दूध पुरवठा करतात, लाखो कुटुंबांना उदरनिर्वाहासाठी आधार देतात. तथापि, भारतातील डेअरी आणि दूध प्रक्रिया बाजारपेठेपैकी ८१% हा असंघटित क्षेत्राचा भाग आहे. बहुतेक राज्यांमध्ये दूध जतन, प्रक्रिया आणि वाहतुकीसाठी योग्य पायाभूत सुविधांचा अभाव आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार निर्यात करण्यायोग्य अतिरिक्त उत्पादन करण्याची क्षमता मर्यादित करते.
शेतीला जोडधंदा म्हणून शेतकऱ्यांसह बेरोजगारांनी दुग्ध व्यवसायाकडे वळाले आहेत पण त्यात अजून ही वाढीची गरज आहे. ग्रामीण भागात दुग्ध व्यवसायाने यशोगाथा निर्माण केली आहे एकंदरीत भारताच्या दूध व्यवसायाचे भवितव्य चांगले आहे. दुपटीच्या वृद्धी दराने हा व्यवसाय वाढतो आहे. त्यामुळे भविष्यात या क्षेत्रात मोठ्या संधी आहेत. मात्र गायींची उत्पादकता वाढवून व गुणवत्तापूर्ण दुधाची निर्मीती करणे हे आपले मुख्य लक्ष्य असायला हवे. जेणेकरून भारतीय बाजारपेठेसह परदेशातही निर्यातीद्वारे या व्यवसायाला मोठी प्रगती करता येईल.

 मा . रणजीतसिंह देशमुख
चेअरमन, संगमनेर तालुका सहकारी दूध संघ